Bookmark and Share

Raymond Cooke, który założył firmę KEF w 1961 roku, począwszy od czasu jego pracy w Dziale inżynierii projektowej we wczesnych latach 50-tych był blisko związany z firmą BBC. W dziale tym współpracował z wpływowymi inżynierami dźwięku, takimi jak Dudley Harwood i D.E.L. Shorter Kontakt ten został wznowiony we wczesnych latach 60-tych, gdy firma KEF podpisała umowę na licencjonowaną produkcję zaprojektowanego przez BBC monitora LS5/1A, która trwała do połowy lat 70-tych. W tym czasie produkowane były również modele LS5/2, LS3/4 i trójdrożny LS5/5, do którego firma KEF produkowała również 12-calowe przetworniki basów i 8-calowe przetworniki średnich częstotliwości. Drobiazgowe podejście firmy KEF do zagadnień inżynierii produkcyjnej doskonale pasowało do metodologii produkcji monitorów o niezwykle wąskiej tolerancji.


Początkowo współpraca między firmą KEF a jednostką badawczą firmy BBC w Kingwood Warren koncentrowała się na nowych materiałach do membran i ramek. Firma KEF wykorzystywała w przetwornikach basów B1814 i B139 laminat z polistyrenu i folię aluminiową, a do membrany głośnika wysokotonowego T15 wybrała Melinex. W połowie lat 60-tych firma BBC zaczęła eksperymentować z wykorzystaniem tworzyw sztucznych, czego wynikiem był trójdrożny stożek LS5/5 wykonany z Bextrenu.

W 1967 roku firma KEF zaprezentowała model T27 (A6340), 19-milimetrową kopułkę wysokotonową z melinexową membraną, i model B110 (A6362), 110-milimetrowy przetwornik basów / średnich częstotliwości - pierwszy komercyjnie dostępny, stożkowy przetwornik wykonany z Bextrenu. Te dwie jednostki nagłaśniające znalazły stałe zastosowanie w systemie półkowym Cresta, który przedstawiono w tym samym roku, oraz w trójdrożnym modelu Concerto w 1969 roku. Zgodnie z ówczesnym zwyczajem jednostki te zostały pokazane firmie BBC, a następnie ich mała partia została wysłana do oceny.

W 1986 roku BBC podjęło decyzję o przestudiowaniu modelowania skali akustycznej w ramach wspomagania projektowania nowych studio muzycznych[1]. Do tego celu było wymagane małe źródło dźwięku, które mogłoby generować akustycznie kontrolowane dźwięki o częstotliwości do 100 kHz. Pierwszy wyprodukowany system był typu dwudrożnego.

Sekcja basowa zapewniająca brzmienia o częstotliwości do 15 kHz zawierała dwie zaprojektowane przez BBC 110-milimetrowe stożkowe jednostki z bextrenu, które przymocowano pod kątem 60 stopni względem siebie w celu uzyskania wymaganego, szerokiego rozproszenia. Aby uzyskać wymaganą 15 kHz szerokość pasma częstotliwości (należy pamiętać, że model B110 jest używany tylko do około 5 kHz), stożki zostały znacznie rozszerzone, a w celu ograniczenia efektów akustycznych przy szyjce stożka zastosowano dodatkową membranę PVC umieszczoną blisko standardowej maskownicy chroniącej przed kurzem. Zakres częstotliwości powyżej 15 kHz odtworzono za pomocą tablicy małych, umieszczonych półkoliście, elektrostatycznych przetworników.

Wydajność takiego system okazała się jednak niewystarczająca, dlatego rozwinięto go w wersję trójdrożną[2]. Jeden ze 110-milimetrowych sterowników basu zamontowano z przodu głośnika. Jego pasmo robocze było przejmowane przez jednostkę wysokotonową KEF T27 przy częstotliwości 3 kHz, która generowała wysokie częstotliwości do granicy 15 kHz.

Ten poprawiony system działał znacznie lepiej, a jakość dźwięku przy odtwarzaniu zwykłego materiału programu sugerowała, że może stanowić bazę małego głośnika monitorowego przeznaczonego do zastosowania w miejscach o dużej przestrzeni, jak na przykład w zewnętrznych studiach nadawczych. Dlatego w 1970 roku został on znacząco rozwinięty w 9-omowy, 5-litrowy model LS3/5 wykorzystujący oryginalne jednostki B110 (A6362), T27 (A6340) i filtr zwrotnicy FL6/16 [3]. W tym systemie układ sterownika został „odwrócony”, ponieważ jednostkę wysokotonową umieszczono poniżej przetwornika basów. Mała partia tych systemów powstała wewnętrznie w BBC, a następnie została wysłana na testy terenowe, których sukces spowodował wygenerowanie zamówienia na bardzo dużą ilość.

Podczas planowania nowej partii LS3/5a stało się oczywiste, że oryginalne jednostki B110 (A6362) i T27 (A6340) nie były już dostępne, a najnowsze jednostki B110 (SP1003) i T27 (SP1032) stosowane wtedy w systemie Coda miały nieco inne właściwości akustyczne wynikające z udoskonaleń produkcyjnych. Dla BBC niezbędne stało się więc ponowne zaprojektowanie systemu z wykorzystaniem możliwości najnowszych jednostek. Nowy projekt LS3/5 zrealizowano na początku lata 1974 roku, czego wynikiem był model LS3/5A[4,5].

W LS3/5A sterowniki są umieszczone standardowo - jednostka wysokotonowa powyżej jednostki niskotonowej. Zastosowano również filc ograniczający dyfrakcje na krawędziach przegrody oraz dodatkową przykrywkę z perforowanego metalu na jednostkę wysokotonową, która zapewniała nie tylko ochronę, lecz również poprawiała odpowiedź akustyczną. Aby zapewnić zachowanie niskiego poziomu koloryzacji obudowy systemu LS3/5, szczególną uwagę zwrócono na sposób połączenia nowego przetwornika basów z obudową. Dzięki nowym 8-omowym przetworników i ulepszonej zwrotnicy FL6/23 nominalna impedancja wejściowa systemu wzrosła z 9 do 15 omów.

System wszedł do produkcji wewnętrznej BBC, a licencje zostały zaproponowane komercyjnym firmom produkującym głośniki. Wśród nich na uwagę zasługiwała firma Rogers Develepments (późniejszy Swisstone), która rozpoczęła produkcję w 1975 roku. Jedyne unowocześnienia systemu LS3/5A miały miejsce w 1987 roku[6], gdy bieżące problemy z akustyczną spójnością jednostek B110 SP1003 rozwiązano przez ich zamianę na specjalnie zaprojektowaną wersję SP1228 i unowocześnioną zwrotnicę FL6/38. Te zmiany przyczyniły się do obniżenia impedancji wejściowej odnowionej wersji do 11 omów. Ponowne projektowanie przetwornika i zwrotnicy było starannie realizowane przez oddział ds. produktów specjalnych firmy KEF, aby mieć pewność, że ta wersja będzie akustycznie identyczna (w zakresie zwykłych tolerancji) z oryginałem. W ten sposób nowej i starej wersji można było używać zamiennie. W tym czasie firma KEF zaczęła dostarczać zwrotnice (SP2128) i przetworniki w specjalnie dopasowanych zestawach zapewniających maksymalną spójność. W 1991 roku stałe się dostępna dwukablowa zwrotnica (SP2195).

W latach 1975–1983 firma Rogers wyprodukowała niemal 80 000 systemów, a znaczne ilości były również produkowane przez firmy Spendor od roku 1982 i Harbeth od 1988 roku. Kolejne licencje otrzymały firmy Chartwell, Goodmans, Audiomaster (K.J Leisuresound), RAM, Decca i kolejno Richard Allan oraz Stirling Broadcast. Firma KEF ostatecznie odebrała licencję w 1993 roku i wyprodukowała około 4000 systemów. Całkowita liczba wyprodukowanych modeli LS3/5A (pojedynczych - nie par) przekracza 100 000[7]. Wytwórcami większości z nich są firmy Rogers, Spendor i Harbeth.

W 1981 roku firma KEF zaprezentowała model CS1A z serii Constructor - zestaw zawierający przetworniki B110 (SP1003) i T27 (SP1032) oraz zwrotnicę zaprojektowaną tak, aby pasowała do subiektywnego balansu LS3/5A, ale charakteryzowała się większą prostotą niż FL6/23.

Mimo że firma KEF wyprodukowała wiele dwudrożnych głośników wykorzystujących połączenie jednostek B110/T27 - Cresta (1967), KEFKIT4 (1969), Cresta II (1970), Coda (1971), CS1/CS1A (1981) - najlepszego konkurenta dla modelu LS3/5A skonstruowano w 1979 roku, gdy na rynek wszedł model Reference 101. W systemie tym jednostki T27 (SP1032) z B110B (SP1057) umieszczono w 6,7-litrowej obudowie ze zwrotnicą o podobnym stopniu skomplikowania, jak w modelu LS3/5A, oraz zastosowano układ elektryczny S-Stop. Model Reference 101 zyskał dodatkową jakość dzięki zaawansowanym technikom pomiarów i metodom analizy, które firma KEF rozwijała w latach 70-tych.

 

Materiały pomocnicze
[1] Raport działu rozwoju BBC nr 1970/13.
[2] Raport działu rozwoju BBC nr 1972/34
[3] Notatka informacyjna inżynieryjnego projektu BBC 10055(1), 1970
[4] Notatka informacyjna inżynieryjnego projektu BBC 10055(2), 1970
[5] Raport działu rozwoju BBC nr 1976/29
[6] Notatka informacyjna inżynieryjnego projektu BBC 10055(3), 1970
[7] Wartość obliczona przez Raymonda Cooke’a, wewnętrzny dokument firmy KEF, 1993

Artykuły w czasopismach i dodatkowe źródła informacji o modelu LS3/5A
(i) A little Legend: The BBC LS3/5A. Trevor Butler, Hifi News & Record Review (Styczeń 1989)
(ii) The Beebs Famous Boxes. Graham Whitehead i David Walker, HiFi News i Record Review (Listopad 1991)
(iii) The BBC LS3/5A – Revisiting a Classic. HiFi Critic, Maj/Czerwiec 2007.
(iv) http://www.ls35a.com  - nieoficjalny klub miłośników modelu LS3/5a.
(v) http://www.stereophile.com - czasopismo Stereophile udostępnia archiwum online zawierające kilka artykułów dotyczących modeli LS3/5As różnych producentów